Φιλοτιμια
Petros Markaris
s., dal greco
Festivaletteratura desiderio di gloria

Φιλοτιμία είναι μια λέξη, η οποία διατρέχει την ελληνική γλώσσα από την αρχιαότητα ως σήμερα. Σημαίνει «έντονη συναίσθηση της προσωπικής τιμής και αξιοπρέπειας, που εκδηλώνεται κυρίως με την προπάθεια κάποιου να κερδίζει την εκτίμηση των άλλων, ή με την ευαισθησία κάποιου ως προς τι σκέφτονται οι άλλοι γι αυτόν.» (Λεξικό Μπαμπινιώτη)

Αγαπώ τη λέξη για δυο λόγους:

Ο πρώτος είναι ότι η λέξη διατήρησε αναλλοίωτη την έννοια της από την αρχαιότητα ως σήμερα. Εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σχεδόν καθημερινά, κυρίως στη ρήση: «Την ανάγκην φιλιτιμίαν ποιούμενος», που σημαίνει να δείχνεις ότι κάνεις κάτι εθελοντικά, από φιλοτιμία, ενώ είσαι αναγκασμένος να το κάνεις ούτως ή άλλως. Πάρα την επικράτηση της αρνητικής χρήσης, οι θετικές έννοιες της φιλοτιμία υπερτερούν. «Ούτε ευφωνία τοσούτον διαφέρουσιν Αθηναίοι των άλλων, ούτε σωμάτων μεγέθει και ρώμη, όσον φιλοτιμία», λέει ο Ξενοφών στα απομνημονεύματα του.

Ο δεύτερος λόγος που αγαπώ τη λέξη, είναι ότι υπήρξε επί δεκαετίες το ηθικό καταφύγιο του Νεοέλληνα. Οι Νεοέλληνες έκαναν σχεδόν τα πάντα από φιλοτιμία: όταν νικούσαν, νικούσαν χάρη στην ελληνική φιλοτιμία, όταν βοηθούσαν τον πλησίον του, το έκαναν από φιλοτιμία, όταν δεν εξαπατούσαν τον άλλον, ο λόγος ήταν η φιλοτιμία.

Από τη μέρα που η Ελλάδα έγινε μέλος της ΕΕ και κυρίως μετά το 1989, η λέξη «φιλοτιμία» έχει χάθει από το λεξιλόγιο των Ελλήνων. Το πολύ να χρησιμοποιείται με την παραπάνω, αρνητική, έννοια, που ανέφερα πρώτη.

Philotimia è una parola che attraversa la storia della lingua greca, dall’antichità fino ai nostri giorni. Significa “forte senso dell’amor proprio e della dignità”, e si esprime principalmente attraverso lo sforzo che si fa per guadagnarsi il rispetto del prossimo, o attraverso la sensibilità per l’opinione che gli altri hanno di noi.” (Vocabolario della lingua greca moderna Bambiniotis).
Amo questa parola per due ragioni. Primo, perché ha mantenuto il suo significato originale dall’antichità fino a oggi. E' ancora usata quasi ogni giorno, soprattutto nell'espressione: “trasformare la necessità in philotimia” (fare di necessità virtù), che significa: “dare l’impressione che si stia facendo qualcosa volontariamente, con philotimia, quando in realtà non si ha altra alternativa, che farlo”. Nonostante sia dominante l’uso del termine in senso negativo, i significati positivi di philotimia prevalgono. “Ciò che differenziava gli ateniesi dagli altri greci non era né la loro bella voce, né la loro costituzione grande e forte, ma la loro philotimia” scrive Senofonte nelle sue memorie. La seconda ragione per cui amo questa parola è che per decenni essa è stata il santuario morale dei greci moderni. I greci dei nostri giorni facevano quasi tutto mossi da philotimia: era sempre grazie alla philotimia ellenica che vincevano; quando aiutavano il prossimo lo facevano per philotimia, quando si astenevano dall’inganno il motivo era la philotimia. Dal giorno in cui la Grecia è entrata a far parte dell’Unione Europea, e soprattutto dopo il 1989, la parola philotimia è scomparsa dal lessico dei greci. Tutt'al più si usa nel senso negativo, che ho spiegato sopra.



Festivaletteratura

con il sostegno di

Festivaletteratura